Oudste boek van Antwerpen in de Erfgoedbibliotheek: “Het Missaal van Berchem staat aan het begin van de Antwerpse geschiedenis”

Voorzichtig opengeslagen en zorgvuldig bewaard in een tafelvitrine onder gecontroleerde omstandigheden met daarover een doek om het licht tegen te houden. Zo wordt het Missaal van Berchem tentoongesteld in de Nottebohmzaal van de Erfgoedbibliotheek Hendrik Conscience alvorens het weer voor lange tijd achter de schermen bewaard zal worden. Dit werk op perkament bevat een rijke geschiedenis en houdt nog vele mysteries schuil. “We weten veel over de productie van dit soort boeken in verschillende scriptoria, maar over de productieomstandigheden van dit specifieke werk is weinig bekend”, vertelt conservator Steven Van Impe. 

Teamwerk en mysterie 

Het missaal, dat diende om de mis mee op te dragen, werd geschreven rond 1140 in de verdwenen Sint-Michielsabdij. Het werd vervaardigd op basis van oudere teksten waarvan de inhoud al honderden jaren hetzelfde was. “Er worden altijd wel kleine details aangepast, maar wat er in dat boek moet komen, is niet vernieuwend”, legt Van Impe uit. Vermoedelijk hebben meerdere mensen aan het missaal gewerkt. Zo staat er slechts één afbeelding in heel het boek: een bladvullende miniatuur van de gekruisigde Christus. Het was wellicht een specialist die deze miniatuur tekende, niet de tekstschrijver.  

Daarnaast is er veel muziek verwerkt in het boek die door nog iemand anders werd geschreven. De identiteit van de makers is helaas onbekend. “Er moeten meerdere boeken gemaakt zijn in het scriptorium van de Sint-Michielsabdij. Maar het Missaal van Berchem is het enige dat het zo lang overleefd heeft. De rest is waarschijnlijk verloren gegaan tijdens de verschillende oorlogen, vervangen door het ontstaan van de boekdrukkunst of gerecycleerd”, licht Van Impe toe. Rond het jaar 1300 zouden de paters van de Sint-Michielsabdij het missaal hebben afgestaan aan de Sint-Willibrorduskerk in Berchem. Daar vullen ze tot 1606 het boek aan met allerlei notities. Daarna verdwijnt het boek. 

Rond 1870 duikt het missaal plots weer op. Zo’n twee- tot driehonderd jaar wist niemand dat het boek bestond, waardoor het in zo’n goede staat bewaard is gebleven. Sinds kort is het Missaal van Berchem in bewaring bij de Erfgoedbibliotheek Hendrik Conscience. "In onze werking bewaren we dit soort boeken, met speciale magazijnen onder gecontroleerde klimaatomstandigheden en een leeszaal voor raadpleging", verklaart de conservator.

Digitalisering en onderzoek 

Omdat het Missaal van Berchem zo fragiel is, is het altijd een evenwichtsoefening tussen het bewaren en beschermen van het erfgoed en het toch toegankelijk maken voor het publiek. Internationaal zijn er ook normen over hoelang zo’n werk getoond mag worden: drie maanden per vijf jaar. “Wij gaan het zo weinig mogelijk tentoonstellen. Daarom heeft de KU Leuven digitale opnames gemaakt, die op ons online platform staan. Zo kan iedereen het missaal bekijken, zowel onderzoekers als het brede publiek”, verduidelijkt Van Impe.  

Het is bovendien de bedoeling dat het stuk onderzocht wordt. Zo zijn er heel wat vragen waar nog geen antwoord op is, zoals de variaties in de muziek, wanneer de latere toevoegingen in het boek aangebracht werden en hoe de oorspronkelijke boekband er uitzag. “Het Missaal van Berchem staat aan het begin van de geschiedenis van Antwerpen. De oprichting van die Sint-Michielsabdij en de investeringen die daarop volgen, zijn het startpunt voor het Antwerpen dat we vandaag kennen”, stelt de conservator. Dat het missaal nog steeds een belangrijk rol speelt, staat buiten kijf. “Geschiedenis is geen vast verhaal, maar iets waar we nog altijd nieuwe dingen over kunnen leren. Het Missaal van Berchem is een nieuwe bron die ons iets meer vertelt over het Antwerpen van de twaalfde eeuw. De geschiedenis blijft altijd aangroeien”, besluit conservator Steven Van Impe.